Ένα σπουδαίο κεφάλαιο της σύγχρονης ελληνικής και ευρωπαϊκής ιστορίας έκλεισε στις 16 Φεβρουαρίου 2026, με την απώλεια της Ελένης Γλύκαντζη-Αρβελέρ σε ηλικία 100 ετών. Η εμβληματική βυζαντινολόγος, που υπήρξε η πρώτη γυναίκα πρύτανις στην ιστορία της Σορβόννης, αφήνει πίσω της μια πνευματική παρακαταθήκη που επαναπροσδιόρισε τη θέση του Βυζαντίου στην παγκόσμια ιστορία.
Μια ζωή στην πρώτη γραμμή
Γεννημένη στην Αθήνα το 1926 από Μικρασιάτες γονείς, η Αρβελέρ μεγάλωσε στις προσφυγικές γειτονιές του Βύρωνα. Από νεαρή ηλικία έδειξε το ανήσυχο πνεύμα της, συμμετέχοντας ενεργά στην Αντίσταση κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Μετά τις σπουδές της στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, το 1953 μετοίκησε στο Παρίσι, όπου ξεκίνησε μια λαμπρή ακαδημαϊκή πορεία που θα την οδηγούσε στις υψηλότερες βαθμίδες της γαλλικής διανόησης.
Η κατάκτηση της Σορβόννης
Το 1967 έγινε η πρώτη γυναίκα πρόεδρος του τμήματος Ιστορίας στη Σορβόννη, ενώ το 1976 εξελέγη Πρύτανις του Πανεπιστημίου Paris 1 Panthéon-Sorbonne. Η εκλογή της έσπασε μια παράδοση επτά αιώνων ανδρικής κυριαρχίας, καθιστώντας την σύμβολο γυναικείας χειραφέτησης και αριστείας. Κατά τη διάρκεια της θητείας της, αλλά και αργότερα από τη θέση της Πρυτάνεως του Πανεπιστημίου της Ευρώπης, εργάστηκε ακατάπαυστα για την ανάδειξη του ευρωπαϊκού πολιτισμού.
Το έργο και η προσφορά
Η Αρβελέρ αφιέρωσε το επιστημονικό της έργο στη μελέτη της πολιτικής ιδεολογίας και της κοινωνίας του Βυζαντίου. Μέσα από εμβληματικά βιβλία όπως το «Γιατί το Βυζάντιο» και το «Η πολιτική ιδεολογία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας», κατάφερε να αποκαταστήσει την εικόνα μιας αυτοκρατορίας που για χρόνια θεωρούνταν σκοτεινή, φωτίζοντας τη συνέχεια του ελληνισμού.
Εκτός από την ακαδημαϊκή της δράση, υπηρέτησε σε καίριες θέσεις:
Πρόεδρος του Κέντρου Ζορζ Πομπιντού στο Παρίσι.
Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών.
Πρέσβειρα Καλής Θελήσεως της UNICEF.
Μέχρι το τέλος της ζωής της, η Ελένη Γλύκαντζη-Αρβελέρ παρέμεινε μια ζωντανή πηγή σοφίας, υποστηρίζοντας με πάθος ότι «η παιδεία είναι το μόνο αντίδοτο στη βαρβαρότητα». Το πνευματικό της αποτύπωμα παραμένει ανεξίτηλο, θυμίζοντάς μας ότι η ιστορία δεν είναι απλώς παρελθόν, αλλά το θεμέλιο του μέλλοντός μας.
Επειδή η Ελένη Γλύκαντζη-Αρβελέρ υπήρξε ιδιαίτερα χειμαρρώδης και στις δύο αυτές θεματικές, ας δούμε τις κεντρικές της θέσεις που συχνά προκαλούσαν γόνιμο διάλογο:
1. Η Νεοελληνική Ταυτότητα: «Είμαστε παιδιά της παράδοσης και της διασποράς»
Για την Αρβελέρ, ο σύγχρονος Έλληνας είναι ένα κράμα τριών παραγόντων: της αρχαιότητας, του Βυζαντίου και της Ορθοδοξίας.
Η συνέχεια του Ελληνισμού: Υποστήριζε σθεναρά ότι ο ελληνισμός δεν σταμάτησε στην κλασική Αθήνα, αλλά επιβίωσε και μεταμορφώθηκε μέσα από τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία.
Το «Γένος» έναντι του «Έθνους»: Συχνά τόνιζε ότι οι Έλληνες αισθάνονταν πάντα μέλη ενός ευρύτερου πολιτισμικού «γένους» που ξεπερνούσε τα σύνορα του μικρού ελλαδικού κράτους.
Η σχέση με τη Δύση: Πίστευε ότι η Ελλάδα ανήκει οργανικά στην Ευρώπη, καθώς το Βυζάντιο ήταν εκείνο που διέσωσε την κλασική παιδεία, πάνω στην οποία χτίστηκε η Αναγέννηση.
2. Κορυφαία Βιβλία και η Σημασία τους
Αν θέλετε να εμβαθύνετε στο έργο της, αυτά είναι τα τρία σημεία αναφοράς:
«Γιατί το Βυζάντιο»: Ίσως το πιο δημοφιλές της έργο. Σε αυτό εξηγεί με απλό τρόπο πώς η βυζαντινή κουλτούρα επηρέασε τη σύγχρονη ευρωπαϊκή ταυτότητα και γιατί η μελέτη του είναι απαραίτητη για να καταλάβουμε τα Βαλκάνια και τη Ρωσία.
«Η πολιτική ιδεολογία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας»: Ένα αμιγώς ακαδημαϊκό σύγγραμμα όπου αναλύει πώς οι Βυζαντινοί αντιλαμβάνονταν την εξουσία, τη θρησκεία και τη θέση τους στον κόσμο ως «Ρωμαίοι».
«Μια ζωή χωρίς άλλοθι»: Η αυτοβιογραφία της, όπου περιγράφει την πορεία της από τον Βύρωνα στη Σορβόννη, προσφέροντας πολύτιμα μαθήματα ζωής και επιμονής.
Η Αρβελέρ συνήθιζε να λέει πως «Έλληνας είναι αυτός που έχει την ελληνική παιδεία», μεταφέροντας το βάρος της ταυτότητας από το αίμα στο πνεύμα.
